1. Wat is BhiGIS?
Oude adressen komen niet noodzakelijk overeen met de huidige adressen: straten veranderen, krijgen een andere naam of een ander tracé, huisnummers worden gewijzigd en het stedelijke weefsel verandert in het algemeen.
BhiGIS (Brussels History Geographical Information System) is in de eerste plaats een instrument om oude adressen in Brussel geografisch te lokaliseren (vandaar het woord ‘historisch’), vanaf het einde van de 18e eeuw tot vandaag, binnen het grondgebied van de stad zoals dat er in de betrokken periode uitzag. BhiGIS houdt tot op zekere hoogte rekening met de gemeentegrenzen volgens het opgegeven referentiejaar. Het helpt om de ligging van een adres in een bepaalde periode terug te vinden.
Naast adressen zijn ook plaatsnamen opgenomen, zij het minder systematisch. Recent werden voor een beperkt gebied ook kadastrale percelen toegevoegd.
2. BhiGIS gebruiken
Voor een individuele zoekopdracht geeft u de straat, het huisnummer (als u dat kent), de gemeente en het referentiejaar op. Start vervolgens de zoekopdracht om de voorgestelde resultaten op de kaart en in de lijst weer te geven.
Met de verwerking in bulk kunnen grote aantallen adressen worden gelokaliseerd. Daarvoor moet de gebruiker een bestand aanleveren met een tabel van gedateerde adressen volgens het voorgestelde model, met minstens de kolommen id, straat en gemeente. Een jaartal wordt aanbevolen; als dat ontbreekt, beschouwt BhiGIS het adres in eerste instantie als hedendaags. De verplichte kolom id moet unieke numerieke waarden bevatten, zoals 1, 2, 3, 4, 5, enz. De precieze waarden zijn niet van belang, maar worden wel overgenomen in het eindresultaat.
De straatnaam is uiteraard onmisbaar. Het huisnummer en de gemeente zijn doorgaans nuttig, maar dat hangt af van de gegevens in de databank en van het feit of dezelfde straatnaam door de tijd heen of in verschillende gemeenten voorkomt.
De resultaten van de bulkverwerking kunnen worden gebruikt in een geografisch informatiesysteem (GIS), zoals het hier aanbevolen QGIS. Daarvoor worden ook stijlen meegeleverd: een gestandaardiseerde inkleuring van de resultaten die de interpretatie vergemakkelijkt.
Hedendaagse en historische kaartachtergronden vergemakkelijken de vergelijking van locaties in verschillende perioden.
3. Hoe werkt de geolokalisatie?
BhiGIS is geen adressenregister, maar een register van straten die aan een bepaalde periode gekoppeld zijn. Het geolokalisatiealgoritme zoekt eerst in de databank naar de ingevoerde straatnaam, met behulp van de opgegeven gemeente en het jaartal. Vervolgens probeert het met verschillende methoden de ligging van het huisnummer in de gevonden straat te bepalen. De zoekopdracht houdt rekening met de ruimtelijke dimensie, de gevraagde periode en eventuele meerdere mogelijke overeenkomsten tussen adressen.
Omdat historische gegevens met meer onzekerheid gepaard kunnen gaan dan hedendaagse cartografische gegevens, worden vaak meerdere antwoorden in aanmerking genomen. Die worden op relevantie gerangschikt en vervolgens in de interface voor individuele zoekopdrachten weergegeven.
Het geolokalisatiesysteem is hetzelfde bij het zoeken in batches (door het aanleveren van een bestand met een groot aantal adressen) als bij het zoeken per adres, maar alleen bij het zoeken per adres worden meerdere resultaten weergegeven.
4. De resultaten interpreteren
Het voorstel met de aanduiding ‘Beste overeenkomst’ is het resultaat waaraan het systeem op basis van zijn criteria de voorkeur geeft (en dat ook bij bulkverwerking wordt behouden). Zo’n voorstel is niet altijd aanwezig en is niet noodzakelijk historisch zeker. De andere antwoorden zijn alternatieve voorstellen, bijvoorbeeld gevonden voor andere perioden of gemeenten, of met een vergelijkbare straatnaam.
Dit houdt verband met het feit dat de zoekcriteria zelf onzeker kunnen zijn, bijvoorbeeld wanneer ze zijn afgeleid uit onvolledige aanwijzingen in oude documenten.
De gelijkenis, uitgedrukt in %, geeft aan in welke mate de gevonden straatnaam overeenkomt met de gezochte naam; ze is geen waarschijnlijkheid dat het resultaat juist is.
De afstand tot de gevraagde gemeente wordt vermeld wanneer de gevonden locatie buiten die gemeente ligt. Dat moet de aandacht vestigen op een mogelijke fout, hetzij in de opgegeven gemeente, hetzij in het antwoord. Ook deze waarde is indicatief: een kleine afstand betekent doorgaans dat een straat een gemeentegrens overschrijdt en dat het (al dan niet gelokaliseerde) huisnummer aan de andere kant ligt, of dat de gemeentegrenzen zelf zijn veranderd. Bij een zeer grote afstand moet men rekening houden met een werkelijke onverenigbaarheid tussen de zoekopdracht en het voorgestelde antwoord.
Op dezelfde manier moet een verschil in het type openbare weg (straat, laan, plein, boulevard, weg enz.) de aandacht vestigen op een mogelijke onverenigbaarheid.
Ook de periode die bij elk voorstel wordt vermeld, helpt bij de beoordeling.
De symbolen, kleuren en rangnummers worden verderop uitvoerig toegelicht in de rubriek over de legenda.
5. Over de bronnen
BhiGIS werd opgebouwd door oude kaarten van Brussel te digitaliseren en de daarop weergegeven straten over te tekenen in een geografisch informatiesysteem (GIS), met vermelding van hun naam, periode en, waar mogelijk, de hoogste en laagste huisnummers van elk straatsegment (met onderscheid tussen beide straatzijden). De cartografische gegevens werden aangevuld met informatie uit almanakken (Martens en Rosez), oude literatuur en verschillende archieven die bij de gemeentebesturen werden geraadpleegd.
Tot op heden zijn gegevens ingevoerd voor de volgende jaren: 1777, 1798, 1832, 1866, 1893, 1930, 1950 en 2015–23. Daardoor kunnen veranderingen die straten hebben ondergaan, bijvoorbeeld een tijdelijke naamswijziging gedurende enkele jaren, ontbreken in de databank wanneer ze zich tussen twee gekarteerde jaren hebben voorgedaan.
Bovendien is het duidelijk dat het Brusselse grondgebied tussen 1777 en vandaag aanzienlijk is uitgebreid en de omliggende gebieden heeft opgenomen. De gebruikte kaarten weerspiegelen die ontwikkeling, zodat het bestreken gebied tot en met 1832 beperkt blijft tot de Vijfhoek.
Een niet-uitputtende maar gedetailleerde lijst van de belangrijkste gebruikte bronnen is beschikbaar op deze pagina: https://bhigis.ulb.be/index.php/couverture .
6. Beperkingen en onzekerheden
De beschikbare documentatie is ongelijk verdeeld over plaatsen en perioden. Sommige adressen kunnen slechts bij benadering, op straatniveau, of helemaal niet worden gelokaliseerd. De bronnen kunnen elkaar bovendien tegenspreken of op zichzelf inconsistent zijn.
Oude kaarten kunnen vervormingen of verschuivingen vertonen. Nauwkeurige coördinaten betekenen op zich niet dat de historische identificatie zeker is.
Kaarten (of strateninventarissen) kwamen doorgaans tot stand na meerdere jaren werk. Het vermelde referentiejaar is dus zelf een vereenvoudiging: sommige weergegeven elementen konden al veranderd zijn toen de kaart werd gepubliceerd.
Ten slotte blijven fouten mogelijk en corrigeren we er nog steeds. Als u er een opmerkt, laat het ons dan weten via het contactformulier (rechtsboven op de pagina). Vermeld daarbij zo nauwkeurig mogelijk uw zoekcriteria en wat volgens u niet klopt aan het gevonden antwoord.
7. Wetenschappelijk gebruik
Bewaar het adres zoals het in de bron voorkomt, het referentiejaar en de verschillende verkregen voorstellen. Vergelijk de resultaten met de oorspronkelijke historische documenten.
BhiGIS is een hulpmiddel bij historisch onderzoek en geen vervanging voor bronnenkritiek.
8. Technische opbouw
De toepassing is gebaseerd op Python en Flask, een PostgreSQL/PostGIS-databank en een cartografische interface met Leaflet. De geolokalisatiebewerkingen worden in de databank uitgevoerd.
De lokalisatie verloopt in twee grote stappen. Eerst wordt in de databank gezocht naar een straatnaam die overeenkomt met de ingevoerde naam, rekening houdend met de opgegeven gemeente en het jaartal. Dit is de meest tijdrovende stap, omdat verschillende herkenningsmethoden en combinaties van criteria worden gebruikt: van een strikte identificatie van de straatnaam tot een soepelere interpretatie op basis van naamgelijkenis. Men begint met de meest robuuste en veeleisende methode en eindigt met de minst strikte. In de tweede stap wordt het huisnummer in de straat gelokaliseerd. Ook hier gaat men van de eenvoudigste naar meer interpreterende methoden, met als laatste mogelijkheid de interpolatie van het gezochte huisnummer tussen twee bekende grensnummers in de straat.
Uiteindelijk kunnen meerdere resultaten worden behouden en in afnemende volgorde van relevantie worden weergegeven.